ضروریات تجوید قرآن کریم5
سجده های قرآن:
15 آیه از قرآن، سجده دارند. و از نظر شیعه، فقط درمورد 4 آیه، برای خواننده و شنونده، واجب می شود که سجده کند:
15 سجده "انما یؤمن بآیاتنا الذین اذا ذکروا بها خروا سجدا و سبحوا بحمد ربهم و هم لایستکبرون".
آخر علق "کلا لاتطعه واسجد واقترب".
آخر نجم "فاسجدوا لله واعبدوا".
37 فصلت "و من آیاته الیل والنهار والشمس والقمر لاتسجدوا للشمس ولاللقمر واسجدوا لله الذی خلقهن ان کنتم ایاه تعبدون".
(از نظر برخی مذاهب اهل سنت، تمام موارد، واجبست و از نظر برخی، تماما مستحب).
بعد از خواندن یا شنیدن تمام آیه سجده واجب دار (و نه قسمتی از آن)، سجده، واجب می شود.
و تنها مورد لازم در سجده واجبه، سجده بر غیرخوراکی و غیرپوشاکی است. و بقیه موارد، مانند رعایت قبله و ذکر سجده و داشتن وضو و ... از مستحبات می باشد.
از نظر برخی فقهای شیعه، خواندن آیه سجده واجبه دار، و از نظر برخی، تمام سوره سجده دار، در شرایطی، حرام می باشد (رجوع کنید به رساله های عملیه).
خواندن سوره سجده واجبه دار در نمازهای واجب، بعد از حمد، باعث بُطلان نماز (باطل شدن) می شود.
12 سجده مستحب دیگر، اینهایند:
آخر اعراف یعنی 206 - 15رعد - 50 نحل - 109 اسراء - 58 مریم - 18 و 77 حج - 60 فرقان - 26 نمل - 21 انشقاق و...
استثنائات:
در این کلمات، صدای کشیده "او"، بصورت صدای کوتاه ضمه تلفظ می شود:
اولی
اولوا
اولاء
اولاتِ
اولاتُ
اولئک
اولئکم
سأوریکم
نکته: "اولی" با "اولی" و "اولیهما"، اشتباه نشود.
مد و قصر:
(گفتیم که از نظر اندازه، صداهای کوتاه، یک ضرب خوانده می شوند. و اندازه حروف کشیده، دو برابر صداهای کوتاه است. یعنی دو ضرب. ولی منظور از دو حرکت در مد، این است که حرفی که مد دارد، باید دو برابر اندازه طبیعی و معمولی تلفظ یک حرف کشیده (و نه کوتاه)، کشیده شود. پس می شود چهار برابر یک حرف کوتاه. یعنی چهار ضرب).
قصر یعنی کوتاه. و در تجوید یعنی، تلفظ حروف مدی ("آ" ، "ایی" ، "او")، به همان اندازه طبیعی و معمولیشان.
مد، یعنی امتداد و کشش. و در تجوید، به کشیدن حروف مدی، بیش از اندازه طبیعیشان گویند.
و این اتفاق، وقتی می افتد که بعد از حرف مد (حرف کشیده)، ساکن، یا همزه بیاید.
ساکن و همزه را، "سبب مد" می گویند.
مد به سبب همزه، دو نوع دارد و به این اندازه ها کشیده می شود:
مد متصل (ملائکة - و جیء) 4 یا 5 ، و در هنگام وقف تا 6 حرکت
مد منفصل (انا انزلناه) 2 یا 4 یا 5 حرکت
و مد به سبب سکون، سه نوع دارد و به این اندازه ها کشیده می شود:
مد لازم (ق) 6 حرکت
مد عارضی (امورُ که هنگام وقف می شود امور ) 2 یا 4 یا 6 حرکت
مد لین (یوم - خیر) 2 یا 4 یا 6 حرکت
مد متصل:
یعنی حرف مد و سبب مد، هر دو در یک کلمه هستند.
مانند:
ملائکة - جیء - مدهامتان - سوء - هنیئا مریئا.
مد منفصل:
یعنی حرف مد، در آخر یک کلمه است و سبب مد در اول کلمه بعدی.
مانند:
انا انزلناه - ذواتا أفنان - قالوا انا - فی اموالهم - ماله اخلده.
مد لازم:
یعنی سکون آن، اصلی است. یعنی بخاطر وقف بوجود نیامده.
مانند:
ق (قاف) - آلآن - ولاالضالین - الم - یس - قم - فأنذر - و ربک فکبر - و ثیابک فطهر - والرجز فاهجر - ولربک فاصبر - هآؤم اقرءوا کتابیه - انی ظننت أنی ملاق حسابیه - ماأغنی عنی مالیه - هلک عنی سلطانیه.
مد عارضی:
یعنی سکونش، بخاطر وقف، ایجاد شده (و اصلی نیست).
مانند:
امورُ که هنگام وقف می شود امور - رحیمٌ که هنگام وقف می شود رحیم - عقابٍ که هنگام وقف می شودعقاب - اللهُ که هنگام وقف می شود الله.
این مد، در هنگام وقف در آخر بسیاری از آیات، ایجاد می شود.
مانند:
"بسم الله الرحمن الرحیم" و بقیه آیات سوره حمد - والله غفور رحیم - بل عباد مکرمون - و هم راکعون.
مد لین:
یعنی هرگاه بعد از فتحه، "واو ساکن" یا "یاء ساکن" بیاید، حرف کشیده ساکن، بیش از حد طبیعی خودش کشیده می شود.
مانند:
یوم - بیت - کهیعص ("عین" در "کاف ها یا عین صاد") و "حم عسق" (که برخی ادبا، ذوقاً به آن، "خم عشق" می گویند).
6 حرکت یعنی، به اندازه 6 برابر اندازه طبیعی تلفظ یک حرف کشیده.
لین، از "لیّن" به معنی نرمی، گرفته شده است.
توازن مد:
قاری، پس از انتخاب میزان کشش در "مدهای متصل و منفصل"، باید تمام مدهای مشابه را، به همان میزان بکشد.
مثلا می تواند همیشه همه مدهای متصل و منفصل را 2 حرکت بکشد تا خیالش راحت شود (البته بجز لازم و متصل؛ که لازم 6 تایی است، و متصل، حداقل 4 تایی).
و این کشیدگی، یک امر نسبی است، و (رعایت خیلی دقیقش)، زیاد مهم نیست. فقط همین که حدودا یک اندازه باشند "و خیلی توی ذوق نزند"، کافی است.
رتبه بندی مدها، از لحاظ میزان کشش:
1 - لازم 6 (ق)
2- متصل 4 یا 5 (و هنگام وقف تا 6) (ملائکة)
3- منفصل 2 یا 4 یا 5 (إنا أنزلناه)
4- لین و عارضی 2 یا 4 یا 6 (خیر و امورُ در هنگام وقف)
تفخیم و ترقیق "راء" ساکن:
تفخیم یعنی، درشت و پرحجم ادا کردن.
و ترقیق یعنی، نازک و رقیق تلفظ کردن.
موارد تفخیم حرف "راء":
1- "ر" مفتحوح یا مضموم، یا دارای تنوین نصب، یا رفع، یا دارای حرف کشیده آ، یا او (نری - رَبنا - رُسلی - رُوح - خیراً - خیرٌ). ولی "ر" مکسور، یا دارای تنوین جر، یا دارای یاء کشیده، ترقیق می شود (رِزقا - ریح - خبیرٍ).
2- "ر" ساکنی که قبلش، فتحه یا ضمه باشد (اربع - زبر - یُرزقون). ولی قبلش، کسره باشد، ترقیق می شود (فِرعون - مِریة).
3- "ر" ساکنی که قبلش، حرفی ساکن (البته بجز یاء ساکن که ترقیق می شود مانند خیر)، و قبل از آن ساکن، فتحه یا ضمه باشد (فجر - خسر - عصر - قدر). ولی اگر قبلش کسره باشد، ترقیق می شود (ذِکر - سِحر).
4- "ر" ساکنی که قبلش، الف، یا واو کشیده باشد (نار - نور - ابصار). ولی اگر قبلش، یاء مدی باشد، ترقیق می شود (قدیر - کبیر).
5- "ر" ساکنی که، بعد از همزه وصل باشد (ارحم - ارجعی - ارتبتم).
6- "ر" ساکن، استثناءً در کلمات (لبالمرصاد - مرصادً - ارصاداً - قرطاسِ - فرقة) نیز، تفخیم می شود.
پس "راء" ساکن، احکام متفاوتی دارد، ولی "راء" مفتوح و مضموم، همیشه تفخیم می شود، و "راء" مکسور، ترقیق.
البته معلوم است که تنوین فتحه، با فتحه شروع می شود (أن)، و تنوین ضمه، با ضمه، و کسره با کسره. پس حکم تفخیم و ترقیقشان هم معلوم است (پس حرف راء، مثلا "خیرً" و "خیرٌ" تفخیم می شود و در "ولاینبئک مثلُ خبیرٍ"، ترقیق. البته اگر روی خبیرٍ وقف کنیم، "ر" ساکن می شود، ولی باز هم، جزء موارد ترقیق "ر" محسوب می شود. چون قبلش، یاء مدی آمده است).
نکته: در مواردی مانند خیراً و خبیراً، باید توجه داشت که "ر" آن ها، ساکن نیست. بلکه حرکت کشیده دارد.
